شرح و تفسير آمادگى براى سفر آخرت امام عليه السّلام در آخرين بخش اين خطبه - با توجّه به اشاره‌اى كه به جهان آخرت در جملهء قبل شده بود - اشاره به دادگاه پروردگار در جهان آخرت مىكند و چند نكتهء دقيق را بر مىشمرد و مىفرمايد : « در آن زمان كه آن لرزهء سخت و سنگين روى دهد ( و نفخهء صور واقع شود ) و قيامت با تمام حوادث بزرگ و وحشتناكش تحقق يابد و اهل هر مذهب و معبدى به آن ملحق شود و بندگان هر معبودى به او بپيوندند ، و هر اطاعت كننده‌اى به مطاعش ملحق شود ، در آن هنگام در صحنهء عدل و قسط پروردگار ( همهء اعمال ) حتى چشمى كه بر خلاف حق به آسمان گشوده شده و گامى كه آهسته ( به ظلم ) در زمين برداشته‌اند ، عادلانه پاداش داده مىشود » ؛ ( إذا رجفت الرّاجفة « 1 » ، و حقّت بجلائلها « 2 » القيامة ، و لحقّ بكلّ منسك « 3 » أهله ، و بكلّ معبود عبدته ، و بكلّ مطاع أهل طاعته ، فلم يجز « 4 » في عدله و قسطه يومئذ خرق بصر في الهواء ، و لا همس « 5 » قدم في الأرض إلّا بحقّه ، ) . اين گفتار تكان دهندهء امام بر دو نكته تأكيد مىكند : نخست اينكه در آن روز هر گروهى به معبود و مطاع و پيشواى خود ملحق مىشود و آنچه در اين دنيا

--> ( 1 ) . « راجفه » از ريشهء « رجف » بر وزن « وقف » به معناى اضطراب و لرزهء شديد است و از آنجا كه اخبار فتنه‌انگيز مايهء تشويش و اضطراب جامعه مىشود به آن اراجيف مىگويند . در قرآن مجيد و در خطبهء بالا اين واژه اشاره به زلزله‌هاى رستاخيز است . ( 2 ) . « جلائل » جمع « جليله » به معناى هر صفت عظيم و شديد است . ( 3 ) . « منسك » به معناى عبادت و گاه به معناى مذهب و معبد آمده است و در خطبهء بالا همين معنا ارائه شده است . ( 4 ) . « لم يجز » طبق آنچه در متن آمده از ريشهء « جزاء » به معناى پاداش است ؛ ولى در بعضى از نسخ « لم يجز » از ريشهء « جريان » ذكر شده ؛ يعنى در عدالت او كمترين خلافى جريان ندارد و در بعضى ديگر از نسخ « لم يجر » از ريشهء « جور » آمده كه اشاره به عدم جور و ظلم خداوند در جزاى اعمال است و در بعضى ديگر از نسخ « لم يجز » از مادهء « جواز » آمده ؛ يعنى در مقام عدالت خدا كمترين خلافى جايز نيست . ( 5 ) . « همس » به معناى صداى آهسته و پنهان است .